Oproep tot onafhankelijke evaluatie van de Belgische Covid-19 respons

 
 

Al twee en een half jaar veroorzaakt de Covid-19 pandemie schokgolven door ons gezondheidszorgsysteem, onze democratische instellingen, ons economisch en maatschappelijk weefsel, ons wetenschapsbedrijf, onze media.

Gezien de omvang van deze crisis is het begrijpelijk dat de respons vanuit het beleid in grote mate geïmproviseerd was, met goede en minder goede kanten. Velen hebben hun best gedaan in moeilijke omstandigheden. Na twee en een half jaar Covid-19 dringt een globale onafhankelijke evaluatie zich echter op. Niet als afrekening of waardeoordeel over individuele betrokkenen, maar om lessen te trekken en bij te sturen, en zo beter gewapend de toekomst tegemoet te treden.

Want maatregelen die werden genomen om op korte termijn het virus te beteugelen, hebben onvermijdelijk ook indirecte langetermijneffecten. En die blijken soms ernstiger dan velen verwachtten. Het mentale welzijn heeft een deuk gekregen. De leerachterstand is onmiskenbaar, vooral bij de meest kwetsbaren, met langdurige gevolgen voor welvaart en gezondheid. Ouderen hebben kostbare tijd in eenzaamheid doorgebracht, soms tot op het sterfbed toe. Ons gezondheidszorgsysteem is brozer geworden. En zo kunnen we nog even doorgaan.

 

Had men meer kunnen doen om ouderen en zwakkeren te beschermen, zowel van ziekte als van isolement? Is er voldoende nagedacht over of, wanneer, en hoe een overheid sociaal gedrag kan afdwingen en burgerrechten kan opschorten? Zijn data en modellen op een verstandige manier gebruikt, rekening houdend met hun beperkingen? Is het voorzorgsprincipe goed toegepast - wat het virus betreft maar ook inzake nevenschade van maatregelen zonder precedent? Hadden we geschikte procedures om epidemiologische doelen op korte termijn af te wegen tegen het bredere welzijn op de langere termijn? En vooral: is er voldoende nagedacht over het uiteindelijke doel dat we voor onze samenleving willen nastreven?

 

Zeker, er zijn al gedeeltelijke evaluaties gebeurd van aspecten van de Covid-19-respons,* zelfs in de verschillende parlementen die ons land rijk is. Die waren nuttig, maar ontoereikend. Om te beginnen waren ze prematuur: de belangrijkste evaluaties gingen quasi uitsluitend over de eerste fase van de pandemie. Mede daardoor waren ze ook te eng: sterk gefocust op de virologische en epidemiologische aspecten. De bredere politieke, ethische en juridische vragen die het technische niveau overstijgen, de expliciete en impliciete afwegingen over beleidsdomeinen heen, kregen zo onvoldoende aandacht. Bovendien waren ze vaak sterk politiek gefilterd, gefragmenteerd volgens de bevoegdheidsverdelingen over de verschillende regeringen, en onvoldoende geworteld in data. Hun impact bleef dan ook beperkt: de overkoepelende beleidsaanbevelingen van de evaluatie in het Vlaams parlement, bijvoorbeeld, zijn niet eens gepubliceerd, en ook aan de andere is amper gevolg gegeven.

 

Een onafhankelijke evaluatie van de processen en resultaten van het gevoerde pandemiebeleid is niet alleen nodig, het is ook mogelijk. In onze buurlanden worden verdienstelijke pogingen ondernomen. In Nederland leidt de Onderzoeksraad voor Veiligheid een lopende evaluatie met verregaande bevoegdheden. Een concreet resultaat daarvan is de oprichting van een Maatschappelijk Impact Team, op gelijke hoogte met het Outbreak Management Team (OMT). In Duitsland is zeer recent de “Evaluatie van de juridische basis en maatregelen van de pandemiepolitiek” gepubliceerd door een interdisciplinair evaluatiecomité. In Zweden concludeerde een daartoe opgerichte Coronacommissie in februari 2022 een driedelige evaluatie. En over het kanaal is de UK Independent Covid Inquiry opgestart, een onafhankelijk orgaan dat opereert in totale transparantie en met substantiële middelen en bevoegdheden. Ook uit de imperfecties van die buitenlandse voorbeelden kunnen we leren: Het Duitse rapport betreurt de te enge focus van de gevraagde evaluatie, een tekort aan personeel, het gebrek aan bijkomende data-vergaring, en de korte evaluatieperiode. De Zweedse evaluatie benadrukt dat ze slechts een tussentijdse balans kon opmaken, en dat latere evaluaties noodzakelijk blijven.

In België werd intussen de GEMS (Groep van Experts voor Managementstrategie van COVID-19) herdoopt tot het SSC (Strategic Scientific Committee), met nagenoeg identieke samenstelling. Van verbreding of vernieuwing is geen sprake, en voor een evaluatie valt weinig animo te bespeuren onder politici en beleidsadviseurs. Nochtans is zo’n evaluatie een voorwaarde voor goed bestuur, om lessen te trekken voor toekomstige uitdagingen. Het is niet iets om te vrezen, maar om naar uit te kijken. Het kan bovendien heilzaam zijn, en een begin voor het noodzakelijke herstel van de tijdens de pandemie dramatisch toegenomen polarisering. Laat er ons samen werk van maken.

 

Initiatiefnemers

De volgende mensen hebben hun steun verleend aan deze oproep. Het spreekt voor zich dat ze over andere zaken met elkaar van mening kunnen verschillen. Mensen die betrokken waren bij de redactie van de tekst zijn aangeduid met een asterisk.

Anne Bergmans
University of Antwerp - Faculty of Social Sciences & IMDO
Associate professor and visiting professor
Bart Landuyt
KU Leuven
Innovation Manager
Bart Maddens
KU Leuven
Gewoon hoogleraar
Ben Derudder
Public Governance Institute, KU Leuven
Professor of Urban Studies
Benoit Nicolay
Anesthésiste Réanimateur
Bernard Rentier
Retired - ex-Université de Liège
Professeur ordinaire honoraire, Recteur honoraire
Bert De Munck*
Universiteit Antwerpen
Historicus
Bert Smits
KU Leuven
Locum Professor of Quantitative Risk Management
Boris Jidovtseff
Université de Liège
Professeur
Bram Verschuere
UGent
Prof.
Carl Devos
UGent
Prof. dr.
Caroline Vrijens
Kinderrechtencommissariaat
Kinderrechtencommissaris
Catherine Fallon*
ULiège
Professeure de Sciences Politiques
Catherine Gysels*
Advocaat
Catherine Politis
Zelfstandig Huisarts
Huisarts
Christian Laes
Universiteit Antwerpen/ University of Manchester
Professor
Christine Dupont
Faculté des bioingénieurs, UCLouvain
Full professor and Dean
David Doat
Université catholique de Lille
Maître de conférences en Philosophie
Deborah Anné
Groot Licht vzw
Voorzitter
Denis Flandre
UCLouvain
Professeur ordinaire
Dirk Lafaut
VUB
Gastprofessor
Elisabeth Paul*
Université libre de Bruxelles (ULB)
Affiliate Professor / Chargée de cours
Elke Van Hoof
Vrije Universiteit Brussel
Professor gezondheidspsychologie en eerstelijnspsychologie
Ellen Schoenaerts
Independant
Musician
Els De Vos
UAntwerpen
Prof.
Emilie Corswarem
FRS-FNRS - ULiège
Maître de recherche - Professeure associée
Espeel Benoît
Médecin -Médecine Interne/soins intensifs adultes et pédiatriques
Esther Gheyssens
Universiteit Gent, Schoolmakers
Onderwijskundig pedagoog, PhD
Evi Gysbrechts
Zelfstandig logopedist
Franchimont Anne
Docteur en médecine,généraliste
Frans Schuit
KU Leuven
Emeritus professor
Gisèle Depas
Independent
MD (pédiatre et nucléariste Ulg), PhD (neuroscience, Paris 6)
Hendrik Vuye
UNamur
Gewoon hoogleraar
Herwig Mannaert
University of Antwerp
Full Professor
Inge Van Trimpont
GO! Onderwijs van de Vlaamse gemeenschap
Directeur permanente ondersteuningscel CLB GO!
Irène Mathy
Université Saint-Louis Bruxelles
Maître de conférences invitée
Ivan Van de Cloot*
Denktank Itinera
Hoofdeconoom
Jacques Folon
ICHEC
Professeur
Jan De Groote
Cottyn advocaten
Advocaat
Jean-Louis Lamboray
Jean-Marc Sparenberg
Université libre de Bruxelles
Professor
Jean-Michel Longneaux
Université de Namur
Professeur de philosophie, conseiller en éthique dans le monde de la santé
Joris Vlieghe
KU Leuven
Professor (Philosophy of Education)
Kathleen Van Heuverswyn
JURRISK BV
Policy, Ethics & Legal Advisor Disaster Risk Management
Kati Verstrepen
Liga voor Mensenrechten
voorzitter
Kenneth Lasoen
UAntwerpen
Lecturer
Koenraad Muylaert
KU Leuven
Hoogleraar
Kristien Van Reeth
Ghent University
Professor
Kristine Vanden Berghe
ULiège
Prof. Littératures espagnoles et hispano-américaines
Lieven Annemans
Universiteit Gent, Vakgroep maatschappelijke gezondheidkunde en eerstelijnszorg
Gewoon hoogleraar
Lieven Thorrez
KU Leuven
Professor (biomedical sciences)
Liliane Schoofs
KU Leuven
Gewoon hoogleraar
Luc Bonneux
Arts ouderengeneeskunde, epidemioloog (MSc en PhD)
Maarten Vanhove
Hasselt University
Assistant professor
Marc Sabbe
Academisch coördinator van het Vlaams Interuniversitair postgraduaat Rampenmanagement
Prof. Dr.
Marc-Antoine Gavray
FRS-FNRS / Université de Liège
Maître de recherches / Professeur associé
Marlies Van de Walle
Zelfstandige
Kind- en oudercoach
Martin Buysse
UCLouvain
Professor
Martin Ruebens
Projectleider InnovatieNetwerk Overheid
Matthias Bogaert
UGent
Assistant Professor
Matthias Storme
KU Leuven
Gewoon hoogleraar
Merijn Mestdagh
KU Leuven
Post doc
Michaël Bauwens
UAntwerpen, Department of Philosophy
Mieck Vos
Toenmalig kabinetschef vice-minister president Bart Somers
Monique Van Dormael
Institute Tropical Medicine - Public Health
Retired lecturer
Muriel Sacco
ULB
Maitre de conférences
Mélanie Dechamps
UCLouvain
Cheffe de clinique adjointe aux soins intensifs cardiovasculaires
Nicolas Vermeulen
UCLouvain
Professeur - Chercheur Qualifié FNRS
Olivier Boehme
Historicus en wetenschapsadministrator
Olivier Lhoest
CHC Liège
Anaesthesiologist
Olivier Servais
UCLouvain
Full professor
Patricia Popelier
Universiteit Antwerpen
Gewoon hoogleraar
Paul De Hert
Vrije Universiteit Brussel
Full Professor
Peter Hinssen
Founder nexxworks
Peter Petré
University of Antwerp
Associate professor in cognitive science
Peter Reynaert
Universiteit Antwerpen
Hoogleraar
Peter Van Humbeeck*
UAntwerpen
Wetenschappelijk medewerker
Peter Verlinden
Independent and KU Leuven
Journalist, author, lecturer
Pierre Schaus
UCLouvain
Professor
Pierre-François Laterre
UCLouvain, CU St Luc
Professeur clinique, intensiviste
Quentin Louveaux
Université de Liège
Professeur
Raluca Gherghinaru
Lawyer
Raphael Jungers*
UCLouvain
Prof.
Raphaël Lefevere
Université Paris Cité
Maître de conférences
Reitske Meganck
Ghent University
Associate professor (clinical psychology)
Rik Torfs*
KU Leuven
Hoogleraar kerkelijk recht
Sarah O'Neill
ULB
Charge de cours
Sofie Crommen
Kinder- en jeugdpsychiater
Sofie Vandelannoote
VVBB
Bestuurder
Sophie Stijns
KU Leuven
Gewoon hoogleraar
Stefan Rummens
KU Leuven
Politiek Filosoof
Steven Van de Walle
KU Leuven, Instituut voor de Overheid
gewoon hoogleraar bestuurskunde en overheidsmanagement
Stijn Geysenbergh
Huisarts
Stijn Verdonck
KU Leuven
Post-doc
Sven De Weerdt
UHasselt
Visiting professor
Thomas Gevaert*
Arts, Anatoom-Patholoog
Thomas Van Riet
KU Leuven
Associate professor
Tijl De Bie*
Universiteit Gent
Prof. datawetenschappen
Tim Buyse
Ghent University
Guest professor
Tom Coenye
Universiteit Gent
Hoogleraar microbiologie
Tyler Reigeluth
Université libre de Bruxelles -Université Catholique de Lille
Maître de conférences
Valérie Pattyn
Universiteit Leiden & KU Leuven
Universitair Docent
Vincent Laborderie
UCLouvain
Lecturer
Vinciane Debaille
ULB
Maitre de recherche FNRS
Véronique Baudoux
Médecin Généraliste
Werner Trio
Journalist
William D'hoore
Université catholique de Louvain - faculté de santé publique
Professor
Wim Schoutens
KU Leuven
Professor, Afdelingshoofd Statistiek en Risicobeheer
Wim Verbaal
Universiteit Gent
Professor (Hoofddocent)
Wouter Van Dooren*
Universiteit Antwerpen
Professor
Yves Coppieters
Université Libre de Bruxelles
Prof. de santé publique spécialisé en épidémiologie
Yves Moreau
KU Leuven
Gewoon hoogleraar
Yves Poullet
University of Namur
Honorary rector.
Zeger Debyser
KU Leuven
Professor